De kunst van het in hokjes denken



Inleiding

Jaren geleden, ik denk omstreeks 2006, nam ik deel aan een meerdaagse workshop in Hawkwood College in Stroud. Dit is een schitterend oud gebouw op een heuvel midden in de natuur. Op een avond zaten we in de bibliotheek om de open haard nog wat na te borrelen. Er ontstond een levendige discussie tussen een dame en een heer over “kaders in communicatie” en “hoe je naar mensen kijkt”. De dame was de Co-Trainer van de workshop en de heer was een deelnemer die Psychotherapeut van beroep was. In het kort verdedigde de Co-Trainer het standpunt dat ieder mens en iedere situatie uniek is en het daarom verdient om zonder aannames en vooroordelen tegemoet te worden getreden. De Psychotherapeut verdedigde de stelling dat onze hersenen informatie automatisch in kaders (frames) stopt en dat we er daarom niet aan ontkomen om aannames te maken. De discussie ging al meer dan een uur door toen de Psychotherapeut mij in de discussie betrok en vroeg: “and what does our young friend think?”. Ik stamelde iets in de trant van: “I don’t really have a position on this I am just listening to the arguments”. Ik moet bekennen dat dit een halve waarheid was. Ik vond het een interessante discussie en ik voelde me ook nog te onzeker om vrijuit mee te debatteren. In deze blog geef ik mezelf alsnog een herkansing om openlijk na te denken over frames and pigeonholing (het in hokjes denken).


Wat is een kader?

Een kader (in het Engels frame) is iets wat een geheel omsluit. Symbolisch kun je het zien als een raamwerk of een cameralens waardoor je naar een situatie kijkt. Alles wat we zintuiglijk waarnemen zetten onze hersenen automatisch en vaak onbewust in kaders. Dit doen we om betekenis te kunnen geven aan onze ervaringen, de informatie te kunnen koppelen aan andere informatie en om het op te slaan in ons geheugen.

Je kent het woord frame wellicht van “framing” wat nogal eens een negatieve connotatie heeft. Bijvoorbeeld als politieke tegenstanders elkaar in een frame (kader) zetten door te stellen “u liegt, of u draait”. Het krachtige effect van een kader in communicatie is dat degene die het frame instelt bepaalt hoe de volgende interactie wordt ervaren. De aandacht wordt gestuurd naar wat er zich in het kader voordoet. Alles wat niet in het kader past wordt, automatisch en vaak onbewust, buitengesloten.

Ik benijd de politici niet die op TV en met allerhande social media zich teweer moeten stellen tegen de frames van opponenten en polariserende belangengroepen. Maar ik durf te stellen dat in het werk dat jij en ik doen we ook, dag dagelijks, te maken hebben met kaders die een grote invloed hebben op onze communicatie.

Vaak gebeurt dit onopgemerkt (onbewust) en dat is waar veel problemen ontstaan. Als we denken over zaken als:

  • Een goed functionerende medewerker.
  • Samenwerking in een team.
  • Klantenservice.
  • Goede klachtafhandeling.
  • Targets halen.

Wat bedoelen we daar dan mee? Welk frame wordt er neergezet. Dit lijkt een open deur, iedereen weet toch wat een goed functionerende medewerker is? Maar zolang je het kader van verwachtingen niet expliciet maakt, loop je een reëel risico dat de ander een heel ander referentiekader hanteert.

n van de meest krachtige communicatievaardigheden voor managers en professionals is de kunst om zorgvuldig te kaderen. Vaardigheden op dit gebied geven je de tools om een positieve conceptuele sfeer (context) en denkkaders in een organisatie te creëren.


Terug naar de Co-Trainer en de Psychotherapeut

Aandachtig luisterend naar de discussie tussen de Co-Trainer en de Psychotherapeut kwam er steeds een gedachte bij me op, die ik toen niet durfde uit te spreken; “the art of pigeonholing is all about keeping the doors open”. Vertaald, de kunst van het in hokjes denken gaat over je vermogen om de deuren open te houden.

Ik ben het met de Co-trainer eens dat zonder vooroordeel waarnemen belangrijk is voor professionele communicatie. Tegelijkertijd denk ik dat dit in veel situaties een iets te grote stap is om in één keer te nemen. Dit heeft de maken met de context achter het kader.


Wat is een context?

Een context is het verband waarbinnen iets zich voordoet. Simpel gezegd, datgene wat groter is dan het kader/frame waardoor je kijkt. In communicatie heeft dit vaak te maken met de relationele verhoudingen tussen mensen waarin de persoonlijke en systemische geschiedenis een belangrijke rol spelen. In de afgelopen jaren heb ik menig ervaren trainer en coach op professionele wijze een kader zien neerzetten, om die vervolgens een paar minuten later met een kneiter van een aanname weer omver te gooien. Hoewel we ernaar steven om vanuit onze professionaliteit een passend kader neer te zetten, is het de context die het kader creëert. Wat er gebeurt is dat de communicatie op iets relevants uit de context achter het kader stuit, wat leidt tot overdracht en parallel proces. Met name als we idealistisch proberen om onszelf als objectieve professionals neer te zetten is het risico op onbewuste tegenoverdracht het grootst. Door jezelf bewust te worden van je referentiekader (inclusief je eigen overdrachtsthema’s) en eerste indruk, kun je deze makkelijker los laten.

Een veel gemaakte fout is de aanname dat loslaten betekent "doen alsof het er niet is". Dat werkt averechts. Loslaten heeft meer te maken met plek geven. Door jezelf bewust te worden van je eigen referentiekader, aannames en overtuigingen kun je de voor jou belangrijke aspecten uit de context een plek geven in de kaders waarmee je werkt. Dan wordt het makkelijker om de deuren open te houden en bewust op zoek te gaan naar nieuwe informatie. Een uitnodiging aan de ander om contact te maken met zijn of haar context achter de kaders.


Vanuit de context kun je passende kaders creëren.

Professioneel communiceren met kaders heeft te maken met ons vermogen om op te merken wat er in de context (op de achtergrond) speelt, dat belangrijk is om in te sluiten en plek te geven, in het kader waarbinnen je communiceert. Met het risico dat ik nu over simplificeer zou je kunnen zeggen dat een kader/frame een rationele activiteit is, uitgevoerd door onze dominante (linker) hersenhelft. De context is een emotionele- of gevoel activiteit die, van moment tot moment, wordt gecreëerd door onze subdominante (rechter) hersenhelft.

Het samenwerken tussen onze linker- en rechter hersenhelften (door de corpus callosum) is mijn argument voor “de kunst van het in hokjes denken”. Onze kaders geven ons houvast in het leven. Tegelijkertijd is ieder kader per definitie een beperking van de beschikbare informatie. De kunst is om de deuren open te houden en steeds opnieuw te herkaderen, door:

  • De kaders af te stemmen op de veranderende context;
  • De inhoud te herkaderen zodat de betrokken personen zich echt gezien voelen;
  • De betekenis te herkaderen zodat mensen ervaren dat ze meer zijn dan de eerste indruk.


Hoe doe je dit?

Door zorgvuldig te kaderen en herkaderen. Dit doe je door er een proces van te maken. Simpel gezegd door een aantal stappen te zetten, waarin je de situatie:

  • Benadert vanuit je eigen perspectief - kader zetten;
  • Vanuit het perspectief van de andere persoon of personen bekijkt - herkaderen;
  • Onderzoekt naar wat er op de achtergrond speelt voor deze personen - contextualiseren van de persoonlijke kaders;
  • Vanuit een breder perspectief, zoals dat van een neutrale waarnemer beschouwt - herkaderen in een bredere context;
  • Onderzoekt naar wat er op de achtergrond speelt voor deze organisatie of voor de samenleving: het bredere kader contextualiseren.

Afhankelijk van de situatie kan het zorgvuldig kaderen uit meer- or minder stappen bestaan. Hel doel is om je eigen kader te vergroten en helder te krijgen. Dit doe je door stapsgewijs af te stemmen op de context. De context als conceptuele sfeer kan verschillende aspecten omvatten, bijvoorbeeld: "persoonlijke context, beroeps context, organisatie context, sociale context, juridische context, ethische context, enzovoort".

Door te reflecteren op je kaders en criteria voor: “professionaliteit, goed functioneren, samenwerken, prestatie” kun je ze expliciet maken. Het liefst kort en bondig in 3-5 zinnen. Dit helpt je om het kader helder over te brengen en geeft de ander ruimte om zijn of haar kader naast dat van jou te plaatsen. Door vragen en feedback kun je samen ontdekken wat de relevante aspecten uit de context achter het frame zijn en daarmee herkaderen.

De Co-trainer was een geaarde en praktisch ingestelde vrouw die tal van eigen praktijkervaringen ter bede bracht die wezen op het belang om vooral het individu te zien. Ik vermoed dat ze dit thema zelf ook kende. De Psychotherapeut hechtte belang aan de veiligheid van wetenschappelijke concepten. Hij beschreef casussen waarin de erkende diagnostiek in ieder geval houvast bood voor situaties die potentieel risicovol waren. “Het hokje past wellicht niet helemaal, maar je hebt in ieder geval een plek om vanuit te werken”. Dit zegt ook iets over de context waaruit hij zijn kaders creëert.

Merk op dat de relevante aspecten uit de persoonlijke en professionele context van de Co-trainer en de Psychotherapeut waren: “het individu zien” en “een veilige/betrouwbare methodiek om mee te werken”. Mijn inziens kan dat prima samen gaan in een kader voor professionele communicatie. Dit doe je door zorgvuldig te kaderen, de deuren open te houden en in een aantal stappen samen te herkaderen. Ofwel, de kunst van het in hokjes denken!


Meer weten?

Het professioneel leren werken met context en kaders in communicatie leer je in de volgende ISEMI opleidingen: